Powiat Giżycki
Millenium Św. Brunona
Noclegi
Szlaki kajakowe
Dla rowerzystów
Żeglarstwo i sporty wodne
Wędkarstwo
Wypoczynek aktywny
Biura, przewodnicy, wypożyczalnie
Rejsy
Gastronomia
Imprezy 2018
Rozrywka
Kultura, urzędy, banki i inne
Partnerzy
Galeria
Działalność Centrum Promocji i IT
Zima
Gminy - wspólna promocja
MPR Miejsce Przyjazne Rowerom
Lokalna Organizacja Turystyczna
Centrum na YouTube
Strona Główna
Szukaj:

Twój e-mail:

Twoje hasło:


Jeżeli nie jesteś jeszcze zarejestrowany, wpisz swój e-mail, Twoje hasło zostanie wysłane i będziesz zarejestrowany.

Zapomniałeś hasła?
Miniatura: 2007-05-08 13:42:53 kurs na Giżycko znak (121) Pełne zdj: 2007-05-10 16:45:06 zporr-inny (182)  Miniatura: 2008-02-11 13:32:12 logo informacji turystycznej (1179)

Feste Boyen - giżycka twierdza

Do początku XIX w. system fortyfikacyjny Prus Wschodnich opierał się na bałtyckich Miniatura: 2007-04-04 18:22:59 hermanboyen (65)twierdzach Królewiec, Kłajpeda i Piława. Ich zasadniczym zadaniem była obrona portów i morskich szlaków komunikacyjnych, które stanowiły jedyne połączenie z resztą państwa. Z racji swego położenia twierdze te nie mogły zapewnić bezpieczeństwa całej prowincji. Potwierdzenie tego przyniosły wojny szwedzkie oraz wojna siedmioletnia. Obie kampanie wykazały potrzebę wzmocnienia obrony wnętrza regionu i wskazały także na podstawowe walory obronne Prus Wschodnich, a mianowicie ich warunki naturalne. Zwarte kompleksy leśne oraz sieć rzek i jezior w zasadniczy sposób ograniczały swobodę ruchu wojsk przeciwnika. Musiał się on ograniczać do istniejących dróg i możliwości przeprawowych. W obu przypadkach przeciwnik nie próbował forsować linii Wielkich Jezior Mazurskich, które tym samym stwarzały osłonę dla potencjalnego rejonu koncentracji własnych sił. Mając to zapewne na uwadze, na początku lat 80-tych XVIII w. podjęto pierwszą inwestycję obronną - umocnione magazyny żywnościowe na wyspie Czarci Ostrów na jeziorze Śniardwy. Wojny napoleońskie potwierdziły jednak słaPełne zdj: 2007-04-04 18:49:34 boyen-quitzow (78)bość pruskich twierdz. Spośród 23 pruskich twierdz 10 poddało się prawie bez walki. Kongres wiedeński przyniósł Prusom nowe granice, co skłaniało do przyjrzenia się kwestii obrony państwa w tych nowych realiach, z uwzględnieniem doświadczeń z wojen napoleońskich. 30 maja 1816 r. król Fryderyk Wilhelm III nakazał sprawdzenie stanu i przydatności istniejących w kraju twierdz i sieci dróg, a następnie wskazanie, mając na względzie położenie poszczególnych prowincji, lokalizacji nowych, niezbędnych twierdz i dróg. Efektem inspekcji gen. Karla von Grolmana był przedłożony 22 V 1817 r., memoriał: „Memoire űber die Verteidigung der Länder rechts der Elbe bis zur Weichsel”. Ocena sytuacji Prus Wschodnich wyglądała następująco: „Prowincja Prus Wschodnich jest najbardziej narażoną częścią państwa pruskiego (…). Podczas gdy silne umocnienia Królewca są niezastąpionym rdzeniem obrony, to obrona kraju wymaga pewnej liczby punktów oporu na granicach, z których do zaproponowania są miejscowości Ragneta, Labiawa i Biała, a przede wszystkim umocnienie przesmyku pomiędzy jeziorami w Giżycku (…)”. Pełne zdj: 2007-04-04 18:31:34 boyen-plan1 (66)
Mimo uwag gen.v. Grolmana do lat 40-tych nie podjęto poważniejszych inwestycji fortyfikacyjnych na wschodzie. Dopiero gdy na tronie zasiadł Fryderyk Wilhelm IV, 9 grudnia 1841 roku zlecił on powołanie specjalnej komisji z zadaniem powtórnego przyjrzenia się kwestii obrony obszarów państwa na wschód od Wisły i wypracowania konkretnych wniosków. W punkcie 4 swego rozporządzenia król pisał m.in.: „Na granicy wschodniej na szczególne polecenie zasługuje wielokrotnie omawiany przesmyk pod Giżyckiem, ponieważ odpowiada on wspomnianym wcześniej potrzebom nie tylko z racji swego naturalnego położenia, lecz zarazem uniemożliwi wrogowi usadowienie się w ważnym odcinku jezior mazurskich i wyjście stamtąd na skrzydło każdego zgrupowania na granicach”. Już 23 lutego 1842 r. komisja przedstawiła królowi raport z inspekcji, w którym zaleciła rozbudowę twierdzy Królewiec oraz umocnienie przesmyku między jeziorami pod Giżyckiem. Zadnie opracowania projektów twierdzy w Giżycku i rozbudowy Królewca otrzymał szef  1. Inspekcji Twierdz gen. Johann von Brese-Winiary. Przygotował on trzy projekty, z których ostatni został zaakceptowany przez gen. v. Astera. Zakładał on wybudowanie, na planie sześcioboku, dużego fortu zaporowego - „Festy”. Na Miniatura: 2007-04-04 18:33:06 boyen1 (67)wyniesieniu między jeziorami Popówka Mała i Duża powstać miał rdzeń twierdzy - donżon. Jego front, zwrócony w kierunku głównego zagrożenia, miał mieć narys poligonalny. Od pozostałych pięciu niższych frontów, mających rys bastionowy, oddzielony był przystosowanym do obrony piechoty wałem ziemnym. Pracami w Giżycku kierował kpt. Westphal, który pełnił funkcję pierwszego dyrektora budowy twierdzy. Ostateczny projekt zatwierdzony został 7 grudnia 1843 r. W dniu 4 września 1844 r., o godz. 18, miała miejsce uroczystość położenia kamienia węgielnego pod budowę twierdzy. 24 grudnia 1846 r., chcąc uhonorować postać gen. v. Boyena i jego wysiłki na rzecz wybudowania twierdzy w Giżycku, nadano jej miano Feste „Boyen”. Jej bastiony otrzymały nazwy: Hermann, Ludwig, Leopold (imiona generała), Schwert, Recht oraz Licht ( trzy elementy zawołania herbowego von Boyenów - Miecz, Prawo i Światło). W początkowym okresie prowadzono szerokie prace ziemne i melioracyjne. Zakończyły się oneMiniatura: 2007-04-04 18:35:06 boyen2 (68) najprawdopodobniej w 1845 r., po czym przystąpiono do kopania fos i wznoszenia wału głównego. W 1847 r. przystąpiono do prac murarskich. W ich trakcie wybudowano obie kaponiery frontu IV wraz z ich poternami dobiegowymi oraz poternę wjazdową na dziedziniec śródszańca. Obie kaponiery miały dwie kondygnacje i kształt litery V. Posiadały dziedziniec wewnętrzny. Na górnej kondygnacji znajdowało się 6 stanowisk działowych, natomiast w narożnikach górnej i w dolnej kondygnacji znajdowały się stanowiska karabinowe. Komunikację między kondygnacjami zapewniają dwie klatki schodowe. W dolnej kondygnacji znajduje się furta do fosy. W tym samym czasie wymurowano zewnętrzną część bramy Giżyckiej.
Miniatura: 2007-04-04 18:36:26 boyen3 (69)W kolejnym roku powstała wewnętrzna część bramy Giżyckiej oraz bramy: Kętrzyńska  i Prochowa. Bramy Giżycka i Kętrzyńska tworzyły główny ciąg komunikacyjny. W ich sieni znajdują się wnęki dla strzelców, natomiast po obu stronach bramy Kętrzyńskiej zlokalizowano pomieszczenia wartownicze z strzelnicami. Brama Giżycka wyposażona była w most zwodzony. Brama Prochowa, w kurtynie frontu VI, zapewniała dodatkową komunikację dla oddziałów znajdujących się poza twierdzą. Czwartą bramą była brama Wodna, która miała umożliwić dostarczanie zaopatrzenia do twierdzy drogą wodną. W tym celu wykopano kanał do jeziora Niegocin, a w fosie kurtyny frontu I zbudowano małą przystań. Nigdy nie zrealizowano planowanego basenu portowego. Prace przy niej zakończono dopiero pod koniec 1853 roku. W 1848Miniatura: 2007-04-04 18:37:47 boyen4 (70) r. wymurowano także kazamatowe narożniki bastionów Ludwig i Leopold oraz położonych między nimi kleszczy. Tym samym powstał zasadniczy zrąb śródszańca twierdzy.
W dalszym ciągu kontynuowano prace przy skazamatowanych narożnikach pozostałych bastionów oraz przy kojcach artyleryjskich u podnóży barków bastionów. Zakończono je do 1853 r. Kojce prawego barku bastionu Prawo oraz lewych barków bastionów Światło, Hermann i Leopold są dwukondygnacyjne, natomiast pozostałe jednokondygnacyjne. Ich wnętrza podzielone są na trzy pomieszczenia bojowe. Na górnej Miniatura: 2007-04-04 18:39:20 boyen5 (71)kondygnacji, leżącej na poziomie drogi straży, znajdowały się stanowiska dział, z kolei na dolnych zlokalizowano  stanowiska  karabinowe. Komunikację pionową zapewniała klatka schodowa.
W 1849 r. wybudowano kaponierę przy bramie Giżyckiej oraz dwa spichlerze na dziedzińcu twierdzy. Dwukondygnacyjna kaponiera miała kształt litery U. Układ stanowisk ogniowych był identyczny jak w kaponierach śródszańca, przy czym miała ona dodatkowe siódme stanowisko dla działa, celem wzmocnienia obrony zewnętrznego wjazdu bramy Giżyckiej. Oba spichlerze, o konstrukcji drewniano-murowanej, zostały przeniesione z Fortu Lyck. Jego pozostałe elementy ulegały również rozbiórce i przewożone były do Giżycka.
Celem zabezpieczenia potrzeb mieszkalnych załogi twierdzy, przewidywanej na max. 2500 ludzi, wMiniatura: 2007-04-04 18:40:40 boyen6 (72) 1850 r. rozpoczęto budowę trzech budynków koszarowych. Koszarowce, zlokalizowane na dziedzińcu śródszańca oraz bastionów Miecz i Hermann, były budynkami trójkondygnacyjnymi. W piwnicy znajdowało się 18 pomieszczeń, pełniących głównie funkcje gospodarcze, natomiast na pozostałych kondygnacjach po 16 pomieszczeń. Piwnice przystosowane były do prowadzenia obrony, ich otwory okienne wyposażone były w żaluzje pancerne. Komunikację w budynkach zapewniały: ulokowana po środku budynku klatka schodowa oraz korytarze w osi kondygnacji. Każdy koszarowiec przewidziany był dla dwóch kompanii wojska.
W latach 1854-1855  zbudowano u podnóża wału wolnostojący mur ze strzelnicami, tzw. „mur Carnot’a”, oddzielający go od suchej fosy. Do 1856 r. zakończono budowę budynków gospodarczych Miniatura: 2007-04-04 18:43:13 boyen7 (73)(piekarnia, stacja gołębi pocztowych). Podstawowe prace przy twierdzy zakończyło wzniesienie trójkątnych rawelinów z jednokondygnacyjnymi półkaponierami przed bramą Kętrzyńską i Prochową. Prace te prowadzono w latach 1854-1855. Tak ukształtowana twierdza zajęła powierzchnię 1 km2. Tworzyło ją sześć bastionów. Dwa fronty, Leopold-Ludwig i Ludwig-Miecz, otrzymały narys poligonalny, a pozostałe bastionowy. Całe założenie dopasowane zostało do ukształtowania terenu. Najwyżej zlokalizowany jest śródszaniec, ok. 30 m. ponad poziomem jeziora (117 m n.p.m.), pośrednim poziomem jest bastion Miecz położony o ok. 5 m niżej. Najniższy poMiniatura: 2007-04-04 18:44:27 boyen8 (74)ziom stanowią pozostałe bastiony, niższe o 10-15 m od śródszańca. Chęć dopasowania się do terenu sprawiła, że budowniczym nie udało się zachować regularnych proporcji. Stąd też istnieją różnice między długościami poszczególnych frontów, a nawet barków bastionów (front I). Nie udało się także zrealizować w pełni założeń projektowych. Zrezygnowano m.in. z dzieł zewnętrznych i obmurowywania skarp.
Doświadczenia wojny krymskiej, a zwłaszcza wojny francusko-pruskiej 1870 r., pojawienie się dział z gwintowaną lufą i związany z tym wzrost ich donośności i siły rażenia, wynikające z tego nowe wymagania i związana z tym dezaktualizacja koncepcji twierdzy, jako samodzielnego założenia Miniatura: 2007-04-04 18:45:43 boyen9 (75)obronnego skłaniały ku kolejnym pracom budowlanym i modernizacyjnym. Prace te rozpoczęto w już połowie lat 60-tych. W 1868 r. wybudowano laboratorium prochowe w wale bastionu Prawo oraz arsenał, w którym przechowywano działa. Warsztaty artyleryjskie ukończono w 1874 r. Oba budynki artyleryjskie znajdowały się na dziedzińcu twierdzy. Doprowadzenie w 1868 r. do Giżycka południowego odcinka kolei „wschodniopruskiej” spowodowało zasypanie kanału łączącego twierdzę z Jeziorem Niegocin oraz przystani. Tym samym swoją pierwotną funkcję zatraciła Brama Wodna. W 1870 r. przekształcono ją w pomocniczy wjazd do twierdzy wyposażony w most zwodzony. Równolegle zapoczątkowano likwidację rawelinów przed Bramą Kętrzyńską i Prochową. Przekształcono je w place broni. Stanowiące osłonę rawelinówMiniatura: 2007-04-04 18:47:14 boyen10 (76) półkaponiery przekształcono w pomieszczenia magazynowe. Lata 80-te przyniosły gruntowną modernizację twierdzy. Wymusiły ją kolejne zmiany w technice, a zwłaszcza systematyczny wzrost donośności dział gwintowanych i pojawienie się pocisków burzących o działaniu minowym. Zmodernizowano w związku z tym strzelnice. Zmniejszono ich średnice i przystosowano je do działek rewolwerowych kal. 37 mm. Na sklepieniach koszarowców, kaponier, kojców i piekarni wylano dodatkową warstwę betonu. Wzmocniono wałem ściany laboratorium prochowego i głównego magazynu amunicyjnego. W 1888 r. zakończono prace przy dużym magazynie amunicyjnym, który ulokowano w prawym barku bastionu Miecz. Jednocześnie rozpoczęto budowę trzech mniejszych magazynów: dwóch w bastionie Światło i jeden w bastionie Leopold. Mając na względzie potrzebę zabezpieczenia załogi twierdzy przed ogniem artylerii przeciwnika w 1887 r. rozpoczęto prace budowlane przy pięciu kompanijnych schronach piechoty: dwóch na Miniatura: 2007-04-04 18:48:49 boyen11 (77)dziedzińcu donżonu, po obu stronach koszarowca, oraz po jednym za Bramą Prochową, Wodną i za kurtyną frontu II. Każdy zlokalizowany był w bezpośredniej bliskości wałów, które dawały im tym samym dodatkową osłonę. Schrony składały się z 6 pomieszczeń połączonych przejściem. W skrajnych pomieszczeniach znajdowały się: latryna i studnia wodociągowa. Betonowy strop przysypany był dodatkowo warstwą ziemi. Istniejące pierwotnie okna zostały w późniejszym czasie zamurowane. Na wałach wybudowano 7 schronów pogotowia, po jednym na każdym wale bastionu oraz na kleszczach donżonu. Schrony bastionów Leopold, Ludwig i Hermann wyposażono w 1893 r. w obrotowe pancerne wieżyczki obserwacyjne WT 90. W 1897 r. na schronie bastionu Miecz zainstalowano eksperymentalny model pancernej kopuły obserwacyjnej piechoty. Ostatnim, piątym stanowiskiem obserwacyjnym było stanowisko peryskopu (1913 r.) na betonowym schronie prawego barku bastionu Ludwig, w pobliżu Bramy Giżyckiej. Dla wzmocnienia obrony, na wałach frontu VI i II przygotowano stanowiska dla ok. 80 dział. Tym samym zakończył się proces ewolucji Festy „Boyen” od samodzielnej twierdzy do silnej baterii artyleryjskiej. W literaturze niemieckiej spotyka się określenie Artillerisches Sperrfort, Sperrfeste. (powrót)


Podstawowym zadaniem twierdzy w początkowym okresie I wojny światowej byłMiniatura: 2007-04-04 18:52:24 boyen-w6 (84)o zabezpieczenie mobilizacji i koncentracji 8 Armii. Od 6 sierpnia 1914 r. rozpoczęto w Giżycku przygotowania do obrony twierdzy. Zapoczątkowano proces niszczenia zabudowań miejskich między kanałem a rynkiem tak, że uzyskano widok bezpośrednio do dworca kolejowego. Do obrony przygotowano pomieszczenia zamku, zaś w jego rejonie dokonano wycinki wysokich drzew. 23 sierpnia 8 Armia rozpoczęła odwrót. Zgodnie z dyrektywą Naczelnego Dowództwa zadaniem komendanta twierdzy płk Hansa Bussego, dowodzącego od 26 sierpnia całością sił w rejonie jezior, było utMiniatura: 2007-04-04 18:50:36 boyen-w2 (80)rzymanie przejść nad jeziorami mazurskimi aż do momentu kontruderzenia. Wraz z wycofywaniem się oddziałów niemieckich, do linii jezior zbliżała się czołówka Armii „Niemen” gen. Rennenkampfa. W dniu 23 sierpnia Rosjanie opanowują Korsze, Kętrzyn oraz Budry. Tym samym zamknięto pierścień okrążenia wokół Giżycka. 25 sierpnia o godz. 9.30 Rosjanie przypuścili pierwszy atak na miasto od strony Lasu Miejskiego. Za sprawą skutecznego ognia artylerii z twierdzy atak odparto. W godzinach popołudniowych artyleria powstrzymała oddział kawalerii rosyjskiej zmierzający z Kożuch Wielkich do Sulim. Wysłane rozpoznanie potwierdziło, że twierdza jest otoczona, jednak przeciwnik okopuje sięMiniatura: 2007-04-04 18:51:04 boyen-w3 (81) w odległości ok. 16 km od Giżycka. Następnego dnia Rosjanie wdzierają się do miasta, ostrzelany zostaje szpital „Bethanien". Zmasowany ogień artylerii i karabinów maszynowych zmusił przeciwnika po półtoragodzinnej walce do wycofania się. O 22.00 do kolejnego szturmu na miasto ruszył 170 Pułk Piechoty. Atak odparto. O świcie 27 sierpnia  pojawili się parlamentariusze rosyjscy. Płk Busse odrzucił żądania poddania twierdzy. 28 sierpnia Rosjanie przypuścili atak od zachodu.
W rejonie wsi Kamionka dwa bataliony rosyjskie, wspMiniatura: 2007-04-04 18:51:27 boyen-w4 (82)arte dwiema sotniami kozackimi, zaatakowały pozycje Landsturmu. Dzięki wsparciu dział kal. 100 mm z twierdzy atak odparto. Patrole rosyjskie dotarły aż w rejon Pięknej Góry. W nocy dwukrotnie atakowali pozycje niemieckie w Lesie Miejskim. Wszystkie ataki zostały odparte. W tej sytuacji płk Busse zaplanował na następny dzień kontruderzenie. Celem były Kruklanki, które zgodnie z rozpoznaniem, obsadzone były po linię kolejową przez Rosjan. Atak przeprowadzony przy wsparciu artylerii zakończył się odrzuceniem przeciwnika z pozycji w rejonie torów. Działania te wymusiły reakcję ze strony Rosjan - zaobserwowano silne kolumny zbliżające się do Kruklanek. W tych warunkach płk Busse zarządził odwrót. Cel został osiągnięty. Mimo, iż do twierdzy było ok. 15 km przeciwnik nie podjął próby pościgu. W drodze powrotnej dociera wieść o zwycięstwie w rejonie Olsztynka (bitwa pod Tannenbergiem). W mieście powracające oddziały witały wiwatujące tłumy. W ciągu następnych 5 dni obrońcy twierdzy wzmagali działania wypadowe. KolMiniatura: 2007-04-04 18:50:08 boyen-w1 (79)umny rosyjskie ostrzeliwano w rejonie Posezdrza, Kruklina, Upałt, Sucholasek. Na wszystkich kierunkach zaobserwowano ruch wojsk rosyjskich z zachodu na wschód. Wiązało się z tym jednak dodatkowe ryzyko dla twierdzy.  30 sierpnia i 2 września, przy wsparciu artylerii fortecznej, odparto ataki na Kamionkę. 1 września wysłani z twierdzy Dragoni dotarli aż do Mrągowa skąd wyparli Kozaków. Tego samego dnia zorganizowano namiastkę własnej „floty". Na pokładzie parowca „Ernst" ustawiono działo polowe. Statek przemianowano na „Barbara", a dowództwo nad nim objął „admirał" kpt. Möllmann. 3 września oddziały z twierdzy zajęły po ciężkich walkach Pisz. Tego samego dnia wieczoMiniatura: 2007-04-04 18:51:50 boyen-w5 (83)rem dotarła do twierdzy wiadomość ze sztabu 8 Armii. Zalecono w niej wstrzymanie na następny dzień jakichkolwiek akcji wypadowych celem „uspokojenia" przeciwnika i zmylenia co do dalszych celów. Jednocześnie cały wysiłek miał być skoncentrowany na zapewnieniu sprawnego przemarszu przez miasto dwóch korpusów.
7 września do miasta dotarła czołowa 36 DP XVII Korpusu. Następnego dnia ruszyła niemiecka kontrofensywa. Pierwszego dnia 1 DP, z rejonu Pisza, opanowała Orzysz i dotarła do Rant; 2 DP z Mikołajek uderzyła na Miłki i posuwała się w kierunku północnym. W tym czasie 3 rez.DP dotaMiniatura: 2007-04-04 18:52:51 boyen-w7 (85)rła do Drygał. Nie udała się próba przełamania pozycji rosyjskich na odcinku Posezdrze-Kruklanki. W odpowiedzi na manewr oskrzydlający gen. Rennenkampf podjął decyzję o przerzuceniu XX Korpusu w Giżycka. Następnego dnia 36 DP wraz z załogą twierdzy zdobyła Miniatura: 2007-04-04 18:54:34 boyen-w8 (86)Posezdrze, zaś 35 DP Kruklanki, co zmusiło Rosjan do opuszczenia zajmowanych pozycji. Równolegle 1 i 2 DP osiągają Wydminy, a następnie Siewki, wyrównując tym samym front z XVII Korpusem. Droga do oskrzydlenia armii gen. Rennenkampfa stała otworem. Na kierunku południowym 3 rez.DP, wsparta przez korpus kawalerii, rozwijała pomyślnie uderzenie na Ełk. Tego dnia rozpoczął się również napór sił głównych na odcinku Węgorzewo-Pregoła. Nie zakończył się on jednak przełamaniem pozycji rosyjskich. Uwzględniając trudną sytuację swego lewego skrzydła w nocy 9 września gen. Rennenkampf zarządził odwrót całej armii.
(powrót)

 

 
  ©2007-2009 Centrum Promocji i Informacji Turystycznej, kod CMS Jarosław Sienkiewicz, Łukasz Nowicki